Wstęp

ismo jako narzędzie transmisji i komunikacji społecznej oraz instrument kultury umysłowej było powszechnie stosowane w świecie późnoantycznej cywilizacji grecko - rzymskiej. Gdy jednak upadło cesarstwo zachodnio - rzymskie, krąg ludzi piszących i czytających radykalnie się zmniejszył, bo ludy tworzące wczesnośredniowieczne państwa nie posługiwały się pismem. Była jednak instytucja, która oparła się wszelkim przemianom wędrówek ludów - Kościół. Chrześcijaństwo opierało się na książce, na tekście pisanym. Mocno rozbudowane było piśmiennictwo chrześcijańskie komentujące Biblię, formułujące doktrynę religijną oraz teksty i polemiki propagandy religijnej. To kler zajmował się produkcją książek rękopiśmiennych w klasztorach, czy katedralnych warsztatach pisarskich (skryptoriach). W czasach tych teksty dotyczyły przede wszystkim piśmiennictwa religijno - kościelnego. Antyczna tradycja pisarska i naukowa, dopuszczana w szkołach stanowiła, wraz z dziejopisarstwem, tylko wąski margines produkcji i konsumpcji piśmienniczej. Dzięki ornamentyce książka stanowiła też szerokie pole do popisu dla twórczości.

średniowieczu książka była przedmiotem kultowym, bo zawierała teksty "święte", choć nie tylko. Ważna była też jej rola ideologiczno - polityczna, bo wspierała przekonanie o boskim pochodzeniu i sakralnym charakterze władzy monarszej, porządku politycznego i społecznego. Pierwsze "przebudzenie intelektualne Europy", które nastąpiło w państwie Karola Wielkiego znacznie rozszerzyło funkcje pisma i książki, a także pozwoliło na zróżnicowanie i wzbogacenie użytkowanych tekstów. Nastąpiło kształcenie kadr na potrzeby Kościoła i państwa, podjęto studia gramatyczne dla przywrócenia poprawności łaciny, co w efekcie doprowadziło do renesansu piśmiennictwa antycznego. Pojawiła się odnowiona łacina, różniąca się od mowy potocznej, która stała się narzędziem polityki, prawa i administracji, pozostając przy tym językiem religii i kultu, książka zaś zaczęła jawić się jako element kultury i studiów. Działania dworu Karola Wielkiego ("renesans karoliński") były całkiem świadome i służyły rozwojowi kultury humanistycznej. Dzięki temu, w szkole pałacowej produkowano rękopisy, kształcono wysokich urzędników królewskich i gromadzono teksty, które tworzyły pierwsze biblioteki monarsze. Rozwijała się też produkcja skryptów klasztornych, nie tylko na potrzeby samych klasztorów, ale również na zamówienie (np. skryptorium św. Marcina w Tours).

o właśnie odrodzenie karolińskie przygotowało zasób intelektualnego i artystycznego wyposażenia wieków średnich, po raz pierwszy władca objął tak szerokim mecenatem piśmiennictwo. Po upadku państwa karolińskiego centra kultury przesunęły się na wschód, na tereny królestwa Ottonów, a ośrodkami życia literackiego i intelektualnego stały się klasztory (Korbeja, Fulda, Reichenau, opactwo św. Emmerama w Ratyzbonie, Lorsch, etc). Istotne dla kultury były też skryptoria włoskie (Bobbio, Werona, Benewent, Monte Cassino), katalońskie (Silos, Ripoll), angielskie (Canterbury, Durham, Winchester, York). Ich działalność służyła jednak tylko Kościołowi i polityce a kultura życia codziennego obywała się bez tekstu pisanego.

Polsce, podobnie jak w państwie karolińskim, mecenat nad kulturą piśmienną sprawowało państwo, np. siedziby książęce w Gnieźnie i Krakowie były ośrodkami dziejopisarstwa, które pełniło też rolę literatury politycznej. Ten mecenat podtrzymywał kulturę książki w Polsce X i XI wieku. Łacina mówiona i pisana była instrumentem porozumienia ze światem, kontaktów politycznych i kulturalnych. Św. Benedykt przystosował wschodnią ideę pustelniczo - kontemplacyjnego życia klasztornego do usposobienia mieszkańców zachodniej Europy. W jego klasztorze Moncte Cassino mnisi mieli obowiązek stale się kształcić, dużo czytać, a więc istniała potrzeba ciągłego produkowania i zdobywania rękopisów, od tego czasu klasztory stały się ośrodkami produkcji i znawstwa książek a także ich przekazywania potomkom. To właśnie dzięki klasztorom dziś znamy Pismo św. czy teksty filozofów.

eksty były przepisywane by powielać książki a klasztory wypożyczały sobie rękopisy. Książkami również obdarowywano lub je sprzedawano, dzięki czemu powiększała się liczba książek w obiegu. Przepisywanie było też konserwowaniem, gdyż papirus, pergamin czy papier dość szybko ulegały zniszczeniu. Teksty były też poddawane korekcie, gdyż przepisujący nierzadko zniekształcał tekst, zmieniał go, dodawał własne komentarze czy opuszczał niektórego jego partie.