Skracanie wyrazów

ynalazcą systemu skracania, który pozwalał na szybkie notowanie (zwłaszcza w czasie zapisywania mów, czy toku obrad senatu) był Tyron - wyzwoleniec i sekretarz Cycerona. Skrócił on nieodmienne wyrazy: przyimki, spójniki, zaimki oraz wyrazy często powtarzające się. Litery ograniczył do najprostszych, charakterystycznych rysów, przez co powstały specjalne znaki, zwane od imienia wynalazcy notami tyrońskimi. Stenografowie, którzy się nimi posługiwali to notarii. Później ten system był udoskonalany a Seneka zebrał znaki i zestawił w jednym leksykonie. Choć noty po antyku odziedziczyło średniowiecze, to już od XII wieku sztuka ta upadła.

yły też inne systemy skracania wyrazów: ligatury i abrewiatury. Te pierwsze polegały na połączeniu dwóch sąsiednich liter w monogramy, np. NT = N , AE = A etc. Abrewiatury natomiast polegały na: odcięciu (np. d. = domius, p. = pater), ściągnięciu (dnus = dominus, stus = sanctus, fr = frater) lub zastosowaniu not tyrońskich.

Zdobienie

średniowieczu raczej nie zdarzały się księgi, które zawierałyby tylko czarny tekst bez zdobionych inicjałów czy iluminacji. Służyły one ożywieniu tekstu, wprowadzały czytelnika w świat książki. Średniowieczna książka nie posiadała karty tytułowej i rozpoczynała się od tekstu lub słowa incipit (z łac. zaczyna się) a kończyła explicit (z łac. explicare - rozwijać się, wykładać) i te momenty należało wyróżnić kolorową (czerwoną, rzadziej niebieską) farbą.

ajprostszym sposobem na ozdobienie tekstu było rubrykowanie, czyli przekreślanie niektórych liter kreskami czerwonej farby lub pisanie ich na czerwono. Natomiast dużo bardziej skomplikowane było iluminowanie. Polegało ono na ozdabianiu tekstu wielobarwnymi obrazkami lub złotem czy srebrem, które powodowało odbijanie się refleksów świetlnych. Obrazki pomalowane tylko farbą nie są, technicznie mówiąc, iluminowane. Do iluminacji używano złota w postaci płatków lub proszku. Płatki przyklejano przed malowaniem farbą, ze względu na możliwość jej rozmazania w czasie polerowania złota. Złoty proszek mieszano z gumą arabską i tak powstały złoty atrament nakładano piórem lub pędzelkiem na farbę (tej metody używano od XV wieku).

nicjały dawały duże pole do popisu dla iluminatora, często motywy wypływające z kształtu litery zajmowały cały margines. Elementem zdobniczym była też wielkość liter, np. we wczesnych manuskryptach irlandzkich pierwsza litera była bardzo duża, następna trochę mniejsza, kolejna jeszcze mniejsza i tak aż do właściwej wielkości tekstu. W innych średniowiecznych pismach wielkość litery zależała od jej funkcji, było to odwołanie się do średniowiecznej hierarchiczności.

śród motywów ornamentacyjnych występują wszędzie: linia, roślina, zwierzę, człowiek.

szystkie rysunki, iluminacje, ornamenty nakładano już po zapisaniu książki tekstem. Wymagało to dokładnego rozplanowania pracy, by pozostawić miejsce na zdobienia. Często pisarz pozostawiał notatki, wskazówki, czasem małe ryciny, pozwalające iluminatorowi uniknąć błędów, gdyż iluminacje musiały zgadzać się z oryginalnym rękopisem oraz z treścią książki. Tego typu błędów nie trzeba było się obawiać przy zdobieniu Biblii, bo motywy tam występujące były powszechnie znane i oczywiste. To, jak miały wyglądać elementy zdobnicze w danej książce było postanowione na długo zanim książka trafiała do iluminatora i nie mógł on nic zmieniać.

luminator wykonywał szkic rysunku przy pomocy zaostrzonego kawałka metalu, a powstałe zagłębienia wypełniał atramentem. Jeżeli w motywie pojawiało się koło - można znaleźć też dziurkę od cyrkla. Zagłębienia polerowano później zębem, by można było je pokryć kolejną warstwą farby.Wzory iluminacji kopiowano z już powstałych dzieł lub z podręczników dla iluminatorów, zawierających wzory do kopiowania.

achodnie malarstwo książkowe opierało się początkowo na sposobach i wzorach iluminacji bizantyjskiej. We wczesnym średniowieczu można wyróżnić dwa obszary w rozwoju iluminacji: kontynentalny i wyspiarski (Irlandia, Anglia). Odrębne miejsce w iluminatorstwie zajmuje sztuka iryjska ze swoją plecionką wstęgową. W epoce romańskiej występowały ornamenty rzemykowe oraz motywy gałązek roślinnych, natomiast gotyckie rękopisy miały najwięcej inicjałów obrazkowych.

Oprawianie ksiąg

ie wszystkie księgi oprawiano, niektóre były tylko zawijane w tkaninę i tak przechowywane. Na oprawy wykorzystywano też czasem zapisane karty starych rękopisów, uznanych za niepotrzebne czy mniej cenne (nekrologi klasztorne, śpiewniki liturgiczne etc.).

uż w czwartym wieku stosowano zszywanie pakietów przez środek i przyszywanie ich ściegiem łańcuszkowym do następnego pakietu (Europa Zachodnia, Grecja, do dziś - Etiopia). Później, w wyniku rozwoju epoki zaczęto przyszywać pakiety do taśm, rzemiennych lub sznurkowych: nić idzie przez środek pakietu a następnie przez taśmę i tak kilka razy. Od XII wieku do przyszywania pakietów do taśm używano drewnianych ram.

d VII wieku rozwijały się oprawy introligatorskie, wykonywane najpierw przez mnichów a później przez świeckich rzemieślników. Na oprawę, w przeciągu całego średniowiecza wykorzystywano przede wszystkim deski bukowe lub dębowe, okryte skórą, a jej rogi chroniono przez drewniane elementy a później metalowe guzy czy okucia. Stosowano również klamry zamykające książkę, lub w większych foliałach, łańcuchy. Elementy te były zwykle bardzo dekoracyjne.

zw. oprawy mnisze wyróżniały się tym, że skóra na nich, ze względu na oszczędność materiału była naciągana od grzbietu do połowy lub trzeciej części okładziny. W VIII wieku pojawiły się pierwsze oprawy zdobione przez tłoczenie linii i ornamentów za pomocą strychulca i małych stempli a sztuka ta rozkwitła w epoce romańskiej (początek XII wieku). Wtedy zaczęto używać rozgrzanych, negatywowych stempli odbijanych na zwilżonej skórze. Tłoczeń nie pokrywano farbami ani złotem, było to tzw. tłoczenie na ślepo. Tłoki zawierały różne motywy, a jedna oprawa wymagała nawet 400 do 600 odcisków przy użyciu 30 tłoków.

XIII wieku, kiedy wzrósł popyt na książki i obniżyła się ich wartość, szybko spadł poziom artystycznej oprawy skórzanej, zastąpionej przez skromną oprawę pergaminową lub deski pokryte niezdobioną skórą z metalowymi guzami i klamrą. W drugiej połowie XIV w znów nabiera znaczenia sztuka tłoczonych opraw.

stniały też inne typy opraw, np. w VII i VIII wieku pojawiły się oprawy nacinane: wzór, zarysowany na grubej skórze nacinano nożem a wilgotną skórę naciągano na deskę okładziny, przez co nacięcia rozszerzały się. Później stosowano też, do uwypuklenia obrazu, kawałki skóry lub masę z kitu podkładane pod spód.

ardzo oryginalne były oprawy sakwowe, w których skóry okładziny nie obcinano i nie podwijano pod spód, ale puszczano swobodnie a jej końce ściągano w węzeł. Dzięki temu powstawała sakwa, którą można było wygodnie nosić przy pasku czy w ręce.

odobne do sakwowych były oprawy płaszczowe, w których występowała dodatkowa warstwa skóry, aksamitu, jedwabiu, szersza i dłuższa od książki, przyszyta lub przytwierdzona okuciami do brzegów. Można w nią było zawinąć księgę i w trakcie podróży przytraczano do siodła lub kładło do wozu.